پایه ریزی شخصیت اخلاقی کودک
شخصیت انسان و اساس خصوصیات اخلاقی وی از ابتدای کودکی – بخصوص در سالهای اولیه عمر – پایه ریزی می شود. علاقه فراوان به فراگیری، و انعطاف پذیری عمیق در برابر تأثيرات رفتار و عکس العملهای والدین و اطرافیان ، ویژه مرحله خردسالی و قبل از ورود به دبستان است؛ به همین دلیل، همه معلومات ، عادتها، عکس العملها، ویژگیهای اخلاقی ای که در این دوران، تحصیل می گردد، بطور ریشه دار و مستحکم و عمیق در روح كودك باقي مانده و بنای اصلی شخصیت و سازمان و شاکله وجودی او را تشکیل می دهد و بر اساس آن، شخصیت او شکل می پذیرد.
براساس تحقیقاتی که به وسیله دانشمندان رفتارشناس صورت گرفته است، بیشتر نابسامانیها و بزهکاریهای رفتاری در بزرگسالان نتيجة عدم تربيت و برخورد صحیح در دوران اولیه رشد و آغاز سالهای زندگی است.
در واقع، اساس و پایه اصلی شکل گیری شخصیت انسان در دوران هفت سال اول زندگی است؛ همان دوران حساسی که کودك در کنار والدین به سر می برد.
این دوران، مهمترین مرحله زندگی یک انسان و به تعبیر پیامبر اکرم (ص) دوران سیادت و آقایی انسان به شمار می رود؛ پیامبر اکرم (ص) فرمود: «الولد سید سبع سنين، وعبد سبع سنين، و وزیر سبع سنين».
این دوران، تنها مقدمه رشد و زندگی انسان نیست، بلکه دوران بی مانند و حساس و پراهمیت یک انسان است و پیش بینی این که طفل امروز در آینده به چگونه انسانی تبدیل خواهد شد تا حدود زیادی با این مسأله در ارتباط است که در سنین خردسالی در دامن چه کسی پرورش یافته و از چه پستانی شیر خورده و از چه مالی تغذیه کرده و در چه محیطی زندگی کرده و با چه کسانی معاشرت نموده و اطرافیان وی چه تأثیراتی در روح و فکر و قلب او بر جای گذاشته اند؟
اگر کودکی در دوران طفولیت و قبل از دبستان و همچنین دوران ابتدایی و دبستان در خانواده ای پاك و پر مهر و محبت و سرشار از عشق و ایمان به خدا پرورش یافته و عملا با روشها و اصول تربیتی اسلام رشد یافته باشد، قدرت تفکر
افته باشد، قدرت تفکر و اندیشه وی در جهت شناخت پدیده های طبیعی عالم و در ارتباط با مبدأ آفرینش در جهت درك واقعیتهای زندگی به صورتی خلاق پرورش می یابد؛ در حالی که اگر در این دوران پر بار و حساس تربیتی، از چنین موقعیتهایی محروم باشد، جبران آن در سنین بالاتر مشکل و در بعضی از مواقع غير ممكن است، از وصیتهای امیر المؤمنین علی علیه السلام – به فرزندش امام حسن (ع) است که می فرماید: «إنما قلب الحدث كالأرض الخالية ما القى فيها من شيء قبلته فبادرتك بالأدب قبل أن يقسو قلبك ويشتغل بك ، البته دل كودك همچون زمینی خالی است که هر بذری در آن پاشیده شود می پذیرد؛ پس من پیش از آن که قلبت سخت شود و فکرت به امور دیگری مشغول شود، به ادب و تربیت تو مبادرت ورزیدم).
دوران خردسالی دورانی است که اگر کودک در زمینه های مربوط به پرورش عواطف و احساسات، از جمله احساس همدردی ، شادی، ا ابراز مهر و محبت ، برقراری ارتباط و سازگاریهای اجتماعی و.. تحت مراقبت و تعلیم و تربیت صحیح اسلامی – که از ایمان و اعتقاد به خدا سرچشمه گرفته است. قرار نگیرد، به یک انسان خودخواه و بی عاطفه و عاری از مهر و محبت و حس قدرشناسی در مقابل والدین و سایر افراد خانواده و اجتماع، تبدیل خواهد شد.
تنها با الهام از مکتب گرانقدر اسلام و بهره گیری از دستورها و اخلاق و شیوه زندگی ائمه معصومین (ع) و استفاده از دعاها و سایر آداب و سنن اسلامی در جهت تزکیه و تصفيه روح خویش است که می توان در مواجهه با واقعیتهای طبیعی از صبر و استقامت لازم – که ویژه یک انسان مؤمن مسلمان است برخوردار بود. نباید در انجام رسالت بزرگ تربیت کودکی که خداوند او را برای پرورش و هدایت به دست ما سپرده است، وی را از صحنه های خطر و نگرانیهای زندگی دور نگاه داریم، بلکه باید اورا باکمال عطوفت و مهربانی و به تدریج با واقعیتهای عینی زندگی آشنا سازیم؛ همچنین نباید سعی و تلاش و هم و غم مداوم ما تنها در جهت تأمین وسایل رفاه و آسایش و راحت طلبیها و خوش گذرانیهای مادی وی باشد، بلکه باید به پرورش روح و روان او بپردازیم و او را با ارزشها و موازین اخلاق اسلامی آشنا کنیم، به گونه ای که نوجوان تنها خواست و میل خود را در نظر نگیرد، بلکه کم کم با مسائل و روابط اجتماعی آشنا شده و در آینده نسبت به نگرانیها و غم و اندوه و گرفتاریهای دیگران متأثر شود و احساس مسؤولیت کند و این که چه کمکی به دیگران می تواند بکند برایش اهمیت داشته باشد و با این سخن گرانقدر پیامبر اکرم (ص) که می فرماید: «ومن اصبح ولم يهتم بأمور المسلمين فليس بمسلم» آشنا شود.
جوانه های کمک به دیگران از همین دوران رشد آغاز می شود و كودك با مهر و محبت امروز، انسان ایثارگر فردا خواهد شد.
احساسات و عواطف در دوران کودکی، بسیار حساس و لطیف است و در این دوران، شکل گیری روابط و درك مسؤوليتها و تشخیص ارزشها و اهمیت دادن به آنها و این که آیا در آینده، بینشی مادی یا الهی پیدا خواهد کرد و این که آیا یار و یاور مظلومان و دشمن ستم پیشگان خواهد بود، مشخص خواهد شد.
بالاخره، کمک به دیگران در مقابل حوادث زندگی و توجه به زیردستان و محرومان در پرتو تقرب به خدا تحت تعلیم و تربیت فرهنگ اسلامی شکل گرفته و این ارزشها در کودکی به انسان منتقل می شود.
از این رو، باید تمام برخوردها و واکنشهای تربیتی خانواده ها بسیار حساب شده و در جهت رشد و شکوفایی ارزشهای اخلاقی – اسلامی باشد و در همه حالات و شؤونات زندگی، رفت و آمدهای نشست و برخاستها، خوردن و خوابیدنها، … و در همه لحظه های مختلف زندگی که والدین واطرافيان كودك با وی در تماس هستند، همه و همه باید بطور آگاهانه و بر اساس مبادی آداب و سنن اسلامی، دقیقا رعایت گردد و تمام حركتها و فعالیتها با یاد و ذکر خدا آغاز شود
و با حمد و ستایش پروردگار پایان پذیرد.
باید همواره به کودك شخصیت داد و او را در جهت آماده سازی و پذیرش و احساس مسؤولیت ، محترم شمردن شخصیت والای ، در موقعیت آنان با روحیه ای سخاوتمندانه و کرامت نفس کمک به دیگران پرورش داد.